Moeten we eigenlijk wel herstel van de huidige economie willen, vragen Wouter van Dieren en Arnold Heertje vandaag in NRC Handelsblad? Want dat systeem leidt toch tot een ecologische ramp van ongekende omvang als we weer op dezelfde voet gaan groeien?! En moet er niet een morele code voor bankiers komen, schreven gisteren politici en economen in de Volkskrant. De tijd van “greed is good” uit de beroemde film Wall Street van meer dan 20 jaar geleden, is voorbij. Zelfs de godfather van het aandeelhouderskapitalisme Jack Welch stelt
nu dat de focus op de kwartaalcijfers het “dumbest idea in the world” was. Aandeelhouderswaarde is een resultaat, geen strategie, preekt hij nu, tot zelfinkeer gekomen. Kortom de tijd van het oude geloof in de markt is voorbij, voorlopig…Er is ruime steun voor een Green New Deal als de oplossing van de economische crisis. En dat is een redelijke stelling. Als we toch de economie moeten stimuleren, laten we dan de kansen benutten om de investeringen zo groen mogelijk te maken. Maar met een Green New Deal zijn we er niet denk ik, omdat we te maken hebben met een meervoudige systeemcrisis van ons economische, sociale en niet te vergeten, ecologische systeem.
Als we geen drastische maatregelen nemen is ons wereldwijde ecosysteem binnen enkele decennia aan zijn eind, tenminste als leefbare omgeving voor de mensheid. Opwarming, ontbossing, vermindering van biodiversiteit, het eindeloze oogsten van grondstoffen zonder terugbetaling zullen daar debet aan zijn. De ondertitel van het nieuwe boek The Vanishing Face of Gaia van de wereldberoemde ontwerper van de Gaia-theorie (de aarde als levend systeem) James Lovelock is niet voor niets A Final Warning.
Een tweede systeemcrisis tekent zich af in ons financieel-economische stelsel. Daar zie je nog steeds de paniek in de ogen, net als konijnen die gevangen zijn in het licht van grote koplampen. Angst om te bewegen, geen kant op kunnen. Van alle kanten worden oplossingen gesuggereerd: bad banks, in Nederland het oprichten van een nieuwe zakenbank die op oude voet kan doorgaan, nieuwe morele codes. Maar nergens wordt de fundamentele vraag gesteld welke rol het bancaire systeem eigenlijk heeft in onze samenleving van de toekomst? Op wat voor manier kan het financiële systeem bijdragen aan een duurzame toekomst met een levend ecosysteem?
De derde systeemcrisis zal zich aftekenen rondom de arbeidsmarkt en sociale zekerheid. In de afgelopen twintig jaar is het sociale stelsel grondig hervormd en aangepast aan de eisen van de flexibele economie. De buffer die het systeem was in economisch slechte tijden is sterk verminderd, en of het systeem voldoet aan de gewenste snelle doorstroming van baan naar baan is nooit getest in tijdens de economische bubble van de afgelopen decennia. De banencrisis zal nog wel even duren, schrijft The Economist op de voorpagina.
Het is niet onwaarschijnlijk dat het Europese Rijnlandse model van overleg en onderhandeling de wind in de zeilen krijgt als zelfs Jack Welch het belang van stakeholders benadrukt. Niks mis mee natuurlijk. Maar niet genoeg. Want de focus van veel overheden, bedrijven en maatschappelijke stakeholders is toch te veel gericht op de onderlinge krachtsverhoudingen. En de ervaring, ook van het Nederlandse poldermodel, leert dat dit systeem sterk is in consensus maar veel zwakker in innovatie. Voor duurzame innovatie is het noodzakelijk te kijken “vanuit het geheel”. En sterker nog, vanuit het geheel dat zich aan het ontwikkelen is zonder dat we er al precies zicht op hebben. Voor een duurzame vernieuwing van de financiële sector betekent dat:
1. Gooi alle luiken open, en zorg dat vernieuwing ook van buiten de sector kan komen. Microkredieten zijn daarvan een goed voorbeeld. Zorg dat tenminste 1% van de steungelden aan de banken wordt besteed aan duurzame innovatie.
2. Zorg voor een platform waarin de sector andere delen van het maatschappelijk systeem gaat ontmoeten in dialoog. Daar komen de werelden van ecosystemen, gezondheidszorg, arbeid, onderwijs en de financiële sector bij elkaar. Kernvraag: wat is de maatschappelijk rol van banken en verzekeraars? Dit platform kan ook de kern zijn van een state-of-the-art network dat co-sensing en co-creating organiseert.
3. Betrek de volgende generatie leiders bij de ontwikkeling van een duurzame financiële sector. Er ligt een enorme hoeveelheid kennis en energie opgetast bij jonge leiders in en buiten de wereld van banken en verzekeraars. Die aanboren en bij elkaar brengen is cruciaal.
