In de afgelopen twee jaar was ik betrokken bij de maatschappelijke dialoog nanotechnologie. In die periode is grote vooruitgang geboekt met informatie aan burgers over nanotechnologie: wat is het, hoe doe je het, wat zijn de kansen en risico's. De Commissie die de dialoog organiseerde bepleit in zijn eindrapport een verantwoord verder gaan met nanotechnologie.
Toch is me ook in deze dialoog weer duidelijk geworden hoe gemakkelijk de angst voor risico's gaat overheersen. In 1992 werd op de UN Earth Summit in Rio het voorzorgsbeginsel geformuleerd. Dat bepleitte om, ook al was nog niet alles wetenschappelijk bewezen, niet langer te wachten met voorzorgsmaatregelen om het milieu te beschermen. Inmiddels is echter dat voorzorgsbeginsel een - soms bijna volledige - rem op technologische innovatie geworden. Het "better safe than sorry" principe overheerst: pas als wetenschappelijk onderzoek heeft bewezen dat iets helemaal onschuldig is, dan mag de innovatie gebruikt worden. Ik heb die ontwikkeling vanuit mijn eerdere betrokkenheid bij het debat over genetische modificatie onder mijn ogen zien gebeuren.
Het punt is echter dat we bij innovaties pas in de praktijk en bij gebruik op grotere schaal kunnen ontdekken wat de gevolgen zijn. Bij de eerste auto waren ze vorige eeuw vooral bang voor het ontploffen van de motor, niemand dacht aan het ontstaan van verkeersopstoppingen. Kortom, innovaties geven pas bloot waartoe ze bruikbaar zijn en waar de risico's liggen als we ze gaan toepassen, gebruiken en opschalen. Een strikt toegepast voorzorgsbeginsel wordt dan de dood in de pot. Want juist dat gebruik kan nooit in een laboratorium of in wetenschappelijk onderzoek worden nagebootst.
Is er een alternatief? Kunnen we als moderne pluralistische samenleving collectieve technologiekeuzes maken? Als wereldsamenleving succesvol sommige technologieën kiezen en andere weigeren? Verrassend genoeg laat Kevin Kelly in zijn boek What Technology Wants zien dat de Amish (toch niet bekend als de meest vooruitstrevende bevolkingsgroep) daarin een weg hebben gevonden door technologieën echt te beoordelen op congruentie met hun waarden en de tijd te nemen ze te onderzoeken en te testen op hun bijdrage aan hun leefwijze.
Dat leidt Kelly tot een pleidooi voor een ander principe dat het voorzorgsbeginsel moet vervangen: het Proactionary Principle. Het is een bewust aanzetten van voortdurend engagement met behulp van vijf "proactions": anticipatie, voordurend assessment, prioritering van risico's, inclusief die voor de natuur, snelle correctie van schade, geen verbod maar in de goede richting sturen. Dit principe geeft ons een veel breder en ook veel zelfbewuster principe voor het sturen van de onvermijdelijke voortgang van technologie en innovatie. We zullen technologische innovatie moeten omarmen binnen ons menselijk domein. We zullen innovaties moeten "leren" wat we van ze willen. Daarmee onstaat ook het perspectief op wat Kelly in navolging van Ivan Illich "convivial tools" noemt: gereedschap dat de bijdrage (aan een goede samenleving, WK) van autonome individuen en primaire groepen vergroot… Kelly: "I am convinced that conviviality resides (…) in the job assignment, in the context, in the expression we construct for the technology". Een mooier begin voor het vervolg van de maatschappelijke dialoog over nanotechnologie is er niet. We gaan de toekomst van nanotechnologie zelf maken! Zonder rem maar proactief!
